Inleiding
Waarom dit kompas?
Steeds meer gemeenten werken samen aan open source software-oplossingen. Deze samenwerking biedt grote voordelen: kennisdeling, minder vendor lock-in, en meer regie op de doorontwikkeling. Maar hoe organiseer je zo’n samenwerking goed? Welke afspraken moet je maken? Hoe regel je de financiën?
Deze kompas helpt gemeenten bij het opzetten van samenwerkingsafspraken rondom open source software. Het bevat checklists, beslishulpen, templates en praktijkvoorbeelden, waardoor je zonder diep inhoudelijke kennis direct aan de slag kan.
Voor wie is deze kompas?
Deze kompas is bedoeld voor:
- Gemeenten die willen starten met een intergemeentelijke samenwerking rondom open source software
- Gemeenten die een bestaande informele samenwerking willen formaliseren
- Coördinerende gemeenten die hun samenwerking beter willen structureren
- Beleidsmakers, juristen en IT-professionals die betrokken zijn bij gemeentelijke samenwerkingen
Je hoeft geen expert te zijn in open source of juridische zaken. De kompas begeleidt je stap voor stap door alle belangrijke onderwerpen.
Hoe gebruik je deze kompas?
Drie manieren om deze kompas te gebruiken
1. Van begin tot eind (aanbevolen bij nieuwe samenwerkingen)
Als je een nieuwe samenwerking opstart, doorloop dan alle stappen in volgorde. Elke stap bouwt voort op de vorige. Begin met het bepalen van jullie ambitie (Stap 1) en werk door naar de operationele details.
2. Specifieke onderwerpen opzoeken (als je al een samenwerking hebt)
Als je al samenwerkt maar specifieke vragen hebt, ga dan direct naar de relevante stap. Wil je bijvoorbeeld jullie financieringsmodel herzien? Ga naar Stap 4. Onduidelijkheid over governance? Zie Stap 3.
3. Als checklist bij formaliseren (voor bestaande informele samenwerkingen)
Werk je al samen maar informeel? Gebruik de kompas dan als checklist om te kijken wat je al geregeld hebt en wat nog ontbreekt. Waarschijnlijk kun je enkele stappen overslaan omdat jullie daar al goede afspraken over hebben.
Niet alles is altijd nodig
Deze kompas is uitgebreid en dekt alle mogelijke aspecten van gemeentelijke samenwerking. Dat betekent niet dat je alles moet doen!
De benodigde complexiteit hangt af van:
- Jullie ambitieniveau: Lichte coördinatie heeft minder structuur nodig dan volledige regie
- Aantal deelnemers: Met 3 gemeenten kun je informeler werken dan met 25
- Strategisch belang: Kernsystemen vragen meer formalisering dan kleine tools
- Budget: Zonder geldstromen is financiële administratie overbodig
Tip: Start eenvoudig en bouw uit naarmate de samenwerking groeit. Beter een simpele afspraak die werkt dan een complex systeem dat niemand begrijpt.
Tips voor effectief gebruik
- Lees eerst Stap 1: Dit helpt je bepalen welke andere stappen relevant zijn
- Gebruik het als gespreksonderwerp: Bespreek de stappen met je collegagemeenten
- Pas aan op jullie situatie: Zie het als inspiratie, niet als keurslijf
- Kom er later op terug: Evalueer jaarlijks of jullie afspraken nog passen
Opbouw van de kompas
De kompas is opgebouwd in vijf delen met in totaal 10 stappen. Elk deel behandelt een ander aspect van de samenwerking:
Deel 1: Fundament leggen
Begin hier. Dit deel helpt je de basis te bepalen.
Stap 1: Bepaal jullie samenwerkingsambitie
Hoeveel regie willen jullie op de doorontwikkeling? Dit bepaalt hoeveel je moet organiseren. Behandelt vier ambitieniveaus: van ‘delen zonder regie’ tot ‘volledige regie’. Inclusief beslishulp.
Stap 2: Verdeel rollen en taken
Wie doet wat? Overzicht van taken per ambitieniveau, RACI-matrix.
Deel 2: Governance & Financiën
Hoe nemen jullie besluiten en financieren jullie de samenwerking?
Stap 3: Kies een governancemodel
Hoe nemen jullie besluiten? Behandelt overlegstructuren (van eenlaags tot drielaags), besluitvormingsmethoden (consensus, stemmen, mandaat) en waarover jullie moeten besluiten.
Stap 4: Kies een financieringsmodel
Betalen gemeenten een bijdrage en hoe verdeel je kosten? Behandelt de keuze voor wel/geen communitybijdrage en vier verdeelsleutels: gelijk, naar inwoners, naar gebruik, of hybride.
Deel 3: Community
Hoe organiseer je de samenwerking met gebruikers en leveranciers?
Stap 5: Bouw en onderhoud de community
Hoe betrek en ondersteun je gebruikers? Onboarding nieuwe gemeenten, communicatie, gebruikersbijeenkomsten en kennisdeling.
Stap 6: Organiseer samenwerking met de markt
Hoe werk je met leveranciers? Behandelt het creëren van een gezonde markt van leveranciers, ter voorkoming van vendor lock-in.
Deel 4: Juridisch
Regelt de formele kant: overeenkomsten en eigendom.
Stap 7: Stel een samenwerkingsovereenkomst op
Wat leg je vast en hoe? Overzicht van alle onderwerpen die in de overeenkomst moeten: van partijen en doel tot duur en beëindiging. Praktische tips over ondertekening en bijlagen.
Stap 8: Regel intellectueel eigendom
Wie is eigenaar van de code? Beschrijft twee eigendomsmodellen, de rol van open source licentie, en hoe om te gaan met bijdragen van gemeenten en leveranciers.
Deel 5: Technisch
Richt de technische basis in voor samenwerking aan code.
Stap 9: Kies een open source licentie
Welke licentie past bij jullie software? Uitleg van het verschil tussen permissieve (MIT, Apache) en copyleft (EUPL, GPL, AGPL) licenties. Inclusief vergelijkingstabel en beslishulp.
Stap 10: Richt technische infrastructuur in
Waar staat de code en hoe werken jullie samen? Behandelt repository platforms (GitHub, GitLab), branching strategieën, code review, documentatie, release management en issue tracking.
Snelzoeker: welke stappen zijn voor mij relevant?
Gebruik onderstaande tabel om snel te zien welke stappen je nodig hebt, afhankelijk van jullie situatie:
| Situatie | Essentieel | Belangrijk | Optioneel |
|---|---|---|---|
| Nieuwe samenwerking starten | 1, 2, 9 | 3, 4, 7, 10 | 5, 6, 8 |
| Samenwerkingsafspraken updaten of formaliseren | 1, 7 | 2, 3, 8 | 4, 5, 6, 9, 10 |
| Alleen code delen (geen samenwerking) | 9, 10 | - | Overige |
| Kleine groep (2-5 gemeenten) | 1, 2, 9 | 7, 10 | 3, 4, 5, 6, 8 |
| Grote groep (10+ gemeenten) | 1-4, 7-10 | 5, 6 | - |
| Met communitybijdrage | 1, 2, 3, 4 | 7, 8 | 5, 6, 9, 10 |
Tot slot
Deze kompas is tot stand gekomen op basis van ervaringen uit de praktijk van gemeentelijke samenwerkingen. Het is bedoeld als hulpmiddel, niet als keurslijf. Pas het aan op jullie eigen situatie en laat je niet ontmoedigen als niet alles meteen perfect is.
Open source samenwerking tussen gemeenten is een leerproces. Jullie zullen onderweg dingen tegenkomen die anders lopen dan verwacht. Dat hoort erbij. Het belangrijkste is dat jullie blijven samenwerken, van elkaar leren, en de afspraken aanpassen als dat nodig is.
Succes met jullie samenwerking!
Over dit kompas
Versie: 0.3.0 (29 januari 2026)
Contact: flori@rebelalliance.nl
Licentie: Dit kompas is gebaseerd op VNG Realisatie “Handreiking intergemeentelijk samenwerken rondom open source” v0.2.2 (CC BY-SA 4.0). Deze afgeleide versie is gemaakt door Rebel Alliance en gepubliceerd onder dezelfde CC BY-SA 4.0 licentie.
Feedback: We horen graag jullie ervaringen en suggesties voor verbetering. flori@rebelalliance.nl